یکی از مباحثی که در ساخت و ساز سازه های بتنی مطرح است و باید به آن توجه خاص شود، نحوه اجرای کنسول در ساختمان بتنی است، زیرا عدم دقت در این خصوص می تواند مشکلات جبران ناپذیری را برای پیمانکاران و همین طور ساکنان این سازه ها به دنبال داشته باشد، به همین دلیل تصمیم گرفتیم تا در این مقاله به این موضوع بپردازیم؛ بنابراین اگر علاقه مند به کسب اطلاع درخصوص جزئیات نحوه اجرای کنسول در ساختمان بتنی هستید، تا انتها با ما همراه باشید.
حداکثر طول کنسول در ساختمانهای بتنی طبق ضوابط شهرداری به عرض گذر بستگی دارد. اگر عرض گذر کمتر از ۱۲ متر باشد، اجرای کنسول ممنوع است. اگر عرض گذر بین ۱۲ تا ۲۰ متر باشد، حداکثر طول کنسول ۸۰ سانتیمتر است. اگر عرض گذر بیشتر از ۲۰ متر باشد، حداکثر طول کنسول ۱۲۰ سانتیمتر است. از نظر سازهای هم طول نهایی کنسول باید با محاسبات مهندسی تأیید شود.
کنسول ساختمان چیست؟
پیش از این که به نحوه اجرای کنسول در ساختمان بتنی بپردازیم، بد نیست بدانیم که به کدام قسمت از ساختمان، کنسول گفته می شود.
کنسول ساختمان که تحت عناوینی همچون تیر سرکش یا طره نیز شناخته می شود، عضوی از ساختمان است که از یک سو به سازه یا بهتر بگوییم به اسکلت سازه متصل است و توسط آن مستحکم می شود و از دیگر سو، از سازه اصلی به اندازه ای مشخص فاصله دارد ؛ به عبارت دیگر، به هر پیش آمدگی در ساختمان که بدون استفاده از ستون، از بدنه فلزی یا بتنی ساختمان بیرون زده باشد، کنسول گفته می شود. کنسول ساختمان معمولاً به سمت گذر است و به مساحت زیربنای ساختمان اضافه می شود.
کنسول بتنی در عمل همان بالکن، پیشآمدگی طبقات، سایبان و بخشهای بیرونزدهای است که با ادامه تیر یا دال بتنی از داخل ساختمان به بیرون امتداد پیدا میکند. این بخشها فقط از یک طرف تکیهگاه دارند، برای همین محاسبه و اجرای آنها حساستر از تیرها و دالهای معمولی است.
طراحی کنسول در ساختمان بتنی
همان طور که گفتیم، کنسول ساختمان به بخشی از سازه گفته می شود که با استفاده از تیر طره شکل می گیرد و معمولاً به سمت گذر است و بر زیربنای ساختمان می افزاید. از نقطه نظر ضوابطی که شهرداری تعیین کرده است، اجرای کنسول به برخورداری از حداقل عرض گذر منوط است و عمق کنسول در هر ساختمان، نمی تواند بیش از 120 سانتی متر باشد.
برای اجرای کنسول بتنی هم نظیر دیگر بخش های ساختمان، نیاز به محاسبات بخصوصی وجود دارد با این حال مهم ترین جزء برای اجرای کنسول بتنی در ساختمان این است که قوانین شهرسازی و ضوابط آیین نامه ای رعایت شود زیرا قوانین موجود در همه حالات اجازه اجرای تیر کنسول را نمی دهد و دارای قوانین و ضوابط سختگیرانه ای است که حتماً باید رعایت شوند تا بتوان ایمنی سازه را حفظ کرد.

برای طراحی کنسول بتنی باید دو دسته ضابطه را جداگانه بررسی کنید. دسته اول ضوابط شهرسازی و شهرداری است که حداکثر پیشآمدگی به سمت معبر را مشخص میکند. دسته دوم ضوابط سازهای است که در مباحث ششم (بارگذاری)، نهم (طرح و اجرای ساختمانهای بتن آرمه) و دهم (ساختمانهای فولادی) مقررات ملی ساختمان آمده و ظرفیت باربری و تغییرشکل کنسول را کنترل میکند.
برای اجرای کنسول بتنی، موارد زیر را رعایت کنید:
- پیش از هر کاری، بار زنده، مرده و همین طور بار قائم زلزله را محاسبه کنید.
- سهم بار زنده و مرده را که باید به طور گسترده به تیر طره اعمال شود، معین کنید.
- لنگر حاصل از بار زنده و مرده را محاسبه کنید و پس از آن، بر طبق بارهای حدی نهایی، آن ها را با یکدیگر ترکیب کنید.
- بار قائم زلزله را در لنگرهای زنده و مرده مشارکت دهید تا متوجه شوید که در کدام یک از لنگرها بحرانی می شود.
- اکنون می توانید با در نظر گرفتن میزان لنگر حاصل از روابط بتن، ابعاد مقطع را تخمین بزنید.
- پس از این که ابعاد مقطع مشخص شد، با در نظر گرفتن مقطع بالانس و همین طور محاسبه Ro بالانس، میزان آرماتور بالانس را معین کنید.
- از آن جایی که در سازه، بار زلزله وجود دارد، بنابراین باید حتماً از آرماتور فشاری که در قسمت پایین مقطع قرار می گیرد، استفاده کنید. به همین دلیل، باید برای مقطع دوبله آرمه خود، از روابط دوبله آرمه استفاده کنید.
- پس از این که مقطع مشخص شد، باید ظرفیت مقطع را محاسبه کرده و آن را با لنگر وارده مقایسه کنید. در صورتی که ابعاد مقطع شما، جوابگوی میزان بار لنگر بود، کار خود را ادامه دهید ولی در غیر این صورت، باید ابعاد مقطع را افزایش دهید.
- پس از این مرحله، محاسبه مقدار آرماتور برشی یا خاموت و کنترل برش را انجام دهید.
- برای اطمینان، بهتر است پیچش را هم کنترل کنید.
تاثیر زلزله روی کنسول ساختمان
بر اساس مطالعات انجام گرفته، سازه هایی که دارای کنسول یا پیش آمدگی هستند، در هنگام وقوع زلزله، بیشترین خسارت را می بینند. یکی از مهم ترین دلایلی که چنین سازه هایی در هنگام زلزله آسیب پذیرتر هستند این است که برای ساخت کنسول در این ساختمان ها، ضوابط و آیین نامه ها به خوبی رعایت نشده است و ساخت کنسول، خطای طراحی و اجرا دارد.
همان طور که می دانید، در ساختمان های بتنی صرفاً میلگردها در کارخانه ساخته می شوند و سایر مصالح و همین طور مراحل مختلف ساخت و ساز به وسیله نیروی انسانی صورت می گیرد، بنابراین امکان بروز خطا و اشتباه بسیار زیاد است و به همین دلیل مقاوم سازی سازه بتنی دارای اهمیت زیادی است.
برای کاهش خطاهای اجرایی در محل پروژه، استفاده از قطعات پیشساختهای که در کارخانه و با کنترل کیفیت تولید میشوند، گزینهی مناسبی است؛ برای مثال دیوار خود ایستا بهصورت آماده تولید و در محل نصب میشود و نیاز به قالببندی و بتنریزی در محل ندارد.

نحوه اجرای کنسول در ساختمان بتنی
لازم به یادآوری است که مقاوم سازی سازه های بتنی همواره الزامی است و زلزله صرفاً در صورتی در یک سازه احساس می شود که امواج زلزله در ابتدا به پی ساختمان منتقل شود و پس از آن از پی به بدنه ساختمان انتقال یابد که این پروسه، موجب تغییر شکل در اجزای مختلف ساختمان می شود و با این تغییر شکل ها، در اجزای مختلف ساختمان، نیروهای داخلی ذخیره می شوند که منجر به تخریب ساختمان و وارد آمدن خسارت های مالی و جانی می شود.
تحقیقات انجام شده حاکی از آن است که اغلب ساختمان هایی که دارای کنسول هستند به نسبت سایر ساختمان ها، در زمان وقوع زلزله آسیب بیشتری می بینند؛ در واقع علت اصلی تخریب این گونه ساختمان ها کم توجهی به ضوابط و آیین نامه ها و همین طور طراحی و ساخت و ساز غیر اصولی آن ها است.
لازم به ذکر است که برای ساخت کنسول در ساختمان ها باید از تیرهای کنسول استفاده شود؛ این تیرها با این که محکم هستند ولی ساخت ساده ای دارند و می توانند لنگر خمشی منفی را به وجود بیاورند تا در برابر لنگر خمشی مثبت که در جای دیگری ایجاد شده است، مقابله کنند.
سیستم کنسولی به چه معناست؟
در ادامه توضیح درباره نحوه اجرای کنسول در ساختمان بتن، به سیستم کنسولی می پردازیم. وقتی یک سازه دارای چند ستون یا تکیه گاه باشد، به آن سیستم کنسولی گفته می شود. در واقع در سیستم کنسولی، انتهای تیرها به یک تکیه گاه متصل می شود و انتهای دیگر آزاد هستند؛ با این حال مهم ترین ایراد این سیستم این است که تیرها از سر آزاد خود تغییر شکل زیادی می دهند.
به بیان سادهتر، ویژگی اصلی سیستم کنسولی این است که تیر یا دال فقط در یک انتها تکیهگاه دارد و انتهای دیگر آن آزاد است. به همین دلیل هرچه طول کنسول بیشتر شود، لنگر خمشی در محل تکیهگاه و خیز (تغییرمکان) انتهای آزاد آن هم بهشدت افزایش مییابد.
اجرای تیر کنسول
در سازه های مختلف، اجرای تیر کنسول به شکل های مختلفی انجام می شود که در ادامه به آن ها اشاره می کنیم:
- اجرای تیر کنسول با دستک قطری : در این روش، برای ایجاد تیر کنسول، دستک قطری مورد استفاده قرار می گیرد.
- اجرای تیر کنسول با اتصال گیردار: در این شیوه، تیر کنسول به وسیله اتصال گیردار به ستون وصل می شود و وقتی که بارگذاری تیر در یک انتها صورت می گیرد، در انتهای دیگر تیر که دارای تکیه گاه است، لنگر زیادی به وجود می آید و به هر میزان که بار در انتهای آزاد تیر افزایش یابد، لنگر ایجاد شده در انتهای دیگر نیز افزایش پیدا می کند.
- اجرای تیر کنسول به وسیله دستک K: در این روش، دستک ها به شکل دوتایی اجرا می شوند و دو دستک باید در یک نقطه به یکدیگر برسند تا باعث خنثی شدن نیروهای افقی شوند و هم چنین نیروی قائم را به ستون انتقال دهند.
- اجرای تیر کنسول با دستک زانویی: در این روش، به منظور پایدار کردن تیر، از دستک هایی با زاویه 45 درجه استفاده می شود.
حداکثر طول دستک فلزی در کنسول
برای دستک فلزی عدد ثابت و یکسانی وجود ندارد و طول آن با هندسه کنسول و محاسبات سازهای تعیین میشود. در دستک زانویی با زاویه ۴۵ درجه، طول دستک تقریباً √۲ برابر (حدود ۱٫۴ برابر) طول پیشآمدگی کنسول است. برای مثال در کنسولی به طول ۸۰ سانتیمتر، طول دستک حدود ۱۱۳ سانتیمتر میشود. با بلندتر شدن دستک، خطر کمانش آن بیشتر میشود. به همین دلیل مقطع دستک و اتصالات آن باید طبق مبحث دهم مقررات ملی ساختمان کنترل شود.
اجرای تیرکنسول با اتصال خورجینی
در این متد، اتصال شاه تیر به شکل خورجینی است و از دو سمت ستون رد می شود و کنسول را به وجود می آورد. هم چنین شاه تیر در محل متصل شدن به ستون از هر دو سو به وسیله نبشی مهار می شود.
نحوه اجرای کنسول در ساختمان بتنی چگونه است؟
در آئین نامه اجرای کنسول ساختمانی در گذرها، از امتدادی که برای ساختمان ها معین شده است، پیش آمدگی محاسبه می شود؛ بجز در مواردی که ساختمان در یک امتداد نباشد.
هم چنین، طول پیش آمدگی در هر طبقه از ساختمان، از درصد زیربنای آن طبقه پیروی می کند. در صورتی که بلوک جانبی به شکل زمین ساخته شده ۶۰% بیشتر احداث شده باشد، می توان به میزان ۲+۶۰% ساختمان ، پیش آمدگی را اجرا کرد و در صورتی که پلاک جانبی کمتر از ۶۰% احداث شده بود، می توان پس از ۶۰% با زاویه ۴۵ درجه تا دو متر پیش آمدگی را اضافه احداث کرد.
هم چنین درب و پنجره ای که به سمت گذر باز می شود، اگر در هنگام باز شدن از نما تجاوز کند، خلاف قانون است و ریزش آب باران از ناودان هم نباید در پیاده رو صورت گیرد و حتماً باید به طور زیر کار از سطح پیاده رو باشد.
خروج لوله بخاری از دیوار خارجی مشرف به گذر و نصب آن روی این دیوار ممنوع است. هم چنین اجرای پلکان جلوتر از ساختمان تنها در صورت تغییر تراز خیابان امکان پذیر است.
اتصال کنسول به ساختمان
در اسکلت فلزی : در این نوع اسکلت، به کمک پلیت کنسول را به بدنه اصلی وصل می کنند.
در ساختمانهای اسکلت فلزی، کنسول معمولاً همراه با سقف بتنی اجرا میشود و بار کنسول از طریق تیرها و اتصالات به ستونها منتقل میشود. به همین دلیل باید بار سقف بتنی روی تیرهای کنسول درست برآورد شود. برای این کار میتوانید از راهنمای محاسبه بتن سقف اسکلت فلزی کمک بگیرید تا حجم بتن و وزن نهایی سقف کنسول دقیق به دست آید.
در اسکلت بتنی: در این نوع اسکلت، به کمک کاشت میلگرد، پلیت فولادی به بدنه بتنی وصل می شود و پس از آن تیرهای کنسول ایجاد شده و سقف آن که به طور معمول همان سقف سازه است، اجرا می شود.
اجرای کنسول با دال بتنی
در کنسول دال بتنی، خود دال از داخل ساختمان به بیرون امتداد پیدا میکند و دیگر تیر جداگانهای برای کنسول وجود ندارد. نکات اجرایی مهم این روش عبارتاند از:
- آرماتور اصلی در بالای دال: در کنسول، لنگر خمشی منفی ایجاد میشود و کشش در بالای مقطع است. بنابراین آرماتور کششی باید در تار فوقانی دال قرار بگیرد و به اندازه طول مهاری کافی داخل دهانه مجاور امتداد یابد.
- کنترل جای آرماتور: برای جلوگیری از پایین رفتن آرماتور بالایی هنگام بتنریزی، از خرک و فاصلهنگهدار (اسپیسر) استفاده کنید.
- عملآوری و قالببرداری: شمعبندی زیر کنسول را تا رسیدن بتن به مقاومت طراحی نگه دارید و بعد از آن قالب را باز کنید. عملآوری بتن هم باید کامل انجام شود.
- آببندی و شیبدهی: سطح کنسول باید شیببندی و ایزولاسیون شود تا آب باران به آرماتور نرسد و باعث خوردگی آن نشود.
ضوابط ایجاد کنسول
به منظور اجرای کنسول، رعایت ضوابطی که در ادامه به آن ها اشاره می کنیم، الزامی است:
- برای اجرای کنسول حتماً عرض گذر باید بیش از 12 متر باشد.
- در صورتی که عرض گذر از 12 متر بیشتر و از 20 متر کمتر باشد، طول کنسول حداکثر می تواند 80 سانتی متر باشد.
- در صورتی که عرض گذر بیش از 20 متر باشد، حداکثر طول کنسول دال بتنی می تواند 120 سانتی متر باشد.
- ارتفاع کنسول ها حداقل باید 3٫5 متر باید بالاتر از سطح تراز گذر باشد.
حداکثر طول کنسول بتنی چقدر است؟
جدول زیر حداکثر طول کنسول را بر اساس عرض گذر نشان میدهد:
| عرض گذر | حداکثر طول کنسول |
| کمتر از ۱۲ متر | اجرای کنسول ممنوع |
| بین ۱۲ تا ۲۰ متر | ۸۰ سانتیمتر |
| بیشتر از ۲۰ متر | ۱۲۰ سانتیمتر |
عرض گذر یعنی مجموع عرض پیادهرو سمت چپ، پیادهرو سمت راست و خیابان. اعداد بالا مربوط به پیشآمدگی رو به معبر است و ضوابط شهرداری هر شهر ممکن است جزئیات متفاوتی داشته باشد. قبل از طراحی، حتماً استعلام کنید. برای کنسولهایی که داخل حریم ملک و رو به معبر نیستند (مثل بالکن حیاط)، محدودیت طول از محاسبات سازهای به دست میآید.
تیر طره چیست؟
تیر طره به تیری گفته می شود که صرفاً در یک انتها تکیه گاه دارد. این تیر، بار را به تکیه گاه انتقال می دهد و این امکان را دارد که نیروی برشی یا لنگر خمشی را تحمل کند.
حداکثر طول تیر طره بتنی
حداکثر طول تیر طره بتنی یک عدد ثابت نیست و از محاسبه به دست میآید. با این حال، ضوابط حداقل ضخامت مبحث نهم مقررات ملی ساختمان (همراستا با ACI 318) برای کنترل خیز کمک میکند:
- تیر طره بتنی: ارتفاع مقطع در حالت پایه حداقل حدود ۱/۸ طول طره باشد.
- دال کنسولی یکطرفه: ضخامت دال در حالت پایه حداقل حدود ۱/۱۰ طول طره باشد.
این نسبتها حداقل ابعاد برای کنترل خیز هستند و به معنی مجاز بودن هر طولی نیستند. اگر طول تیر طره زیاد شود، باید ارتفاع مقطع، آرماتور و مهار انتهایی بیشتر شود یا از دستک و سیستم باربر جانبی کمک گرفته شود. بنابراین حداکثر طول نهایی را مهندس محاسب با کنترل لنگر، برش، پیچش و خیز تعیین میکند.
درز انقطاع چیست؟
در ساختمان هایی که ارتفاع آن ها بیشتر از 12 متر است یا این که تعداد طبقاتی که دارند بیش از 4 طبقه است، به منظور پیشگیری از برخورد ساختمان با سازه مجاور و کاهش آسیب های احتمالی، درز انقطاع ایجاد می کنند.
مقاوم سازی اتصالات بتنی
یکی از اصلی ترین مشکلات در سازه های بتنی، به اتصالات آن ها ربط پیدا می کند. در واقع، به دلیل تمرکز تنش در نقطه اتصال و همین طور اجرای بی کیفیت آن سازه می تواند دچار مشکل شود.
نکات مهم درخصوص نحوه اجرای کنسول در ساختمان بتنی
- در صورتی که عرض گذر از 12 متر کمتر باشد، بر اساس قوانین و ضوابط موجود، ساخت کنسول ممنوع و خلاف قانون تلقی می شود.
- در صورتی که عرض گذر بیش از 12 متر و کمتر از 20 متر باشد، حداکثر طول کنسول 80 سانتی متر می شود.
- در صورتی که عرض گذر بیش از 20 متر باشد هم حداکثر طول کنسول، 120 سانتی متر می شود.
- اجرای کنسول در ارتفاعی کمتر از 3٫5 متر از کف معبر ممنوع است.
جمع بندی
در این مقاله به نحوه اجرای کنسول در ساختمان بتنی پرداختیم و گفتیم که به طور کلی به عضوی از ساختمان که از یک سمت به اسکلت سازه متصل است و از سمت دیگر آزاد است، کنسول گفته می شود.
به منظور طراحی و اجرای کنسول دو شرط قابل اجراست که شرط اول ارتفاع کنسول است که باید از کف معبر سه متر و نیم فاصله داشته باشد (این میزان ارتفاع به وسایل نقلیه اجازه می دهد تا بدون وارد شدن هرگونه آسیبی از گذر مربوطه عبور کنند.) . شرط دوم هم این است که زمانی اجازه اجرای کنسول از سوی شهرداری وجود خواهد داشت که حداقل عرض گذر، 12 متر باشد.
عرض گذر به معنای جمع عرض پیاده روی سمت چپ و پیاده روی سمت راست و خیابان است. اگر عرض گذر 12 تا 20 متر باشد، می توان کنسولی به طول 80 سانتی متر طراحی و اجرا کرد و اگر عرض گذر بیش از 20 متر باشد، می توان کنسولی به طول 120 سانتی متر اجرا کرد.
سوالات متداول
حداکثر طول کنسول در ساختمان بتنی چقدر است؟
طبق ضوابط شهرداری، در گذرهای ۱۲ تا ۲۰ متر حداکثر ۸۰ سانتیمتر و در گذرهای بیشتر از ۲۰ متر حداکثر ۱۲۰ سانتیمتر است. در گذر کمتر از ۱۲ متر، اجرای کنسول ممنوع است.
حداکثر طول تیر طره بتنی چقدر است؟
عدد ثابتی ندارد و با محاسبه تعیین میشود. ارتفاع تیر طره در حالت پایه معمولاً حداقل حدود یکهشتم طول طره در نظر گرفته میشود و خیز و مهار آن باید کنترل شود.
حداکثر طول کنسول دال بتنی چقدر است؟
در پیشآمدگی رو به معبر، سقف مجاز ۱۲۰ سانتیمتر (برای گذر بیش از ۲۰ متر) است. طولهای بیشتر فقط در داخل ملک و با طراحی سازهای امکانپذیر است.
آرماتور اصلی کنسول بتنی کجا قرار میگیرد؟
در بالای مقطع (تار فوقانی)، چون کنسول لنگر منفی دارد و کشش در بالای مقطع ایجاد میشود.
ارتفاع کنسول از کف معبر چقدر باید باشد؟
حداقل ۳٫۵ متر بالاتر از تراز معبر.
